Hordhac
Dadka Soomaaliyeed waa ummad leh taariikh aad u qoto dheer oo ku fidsan kumannaan sano. Waxay ku nool yihiin Geeska Afrika, gaar ahaan Soomaaliya, Djibouti, Itoobiya (Ogaadeeniya), iyo qaybo ka mid ah Kenya. Inkastoo ay maanta yihiin dad hal af, hal dhaqan, iyo hal diin wadaaga, haddana taariikhdooda asal ahaan waa mid isku dhafan oo ka soo bilaabatay ilbaxnimooyin hore, guuritaan qabiil, iyo xiriir ganacsi oo caalami ah.
1. Asalka hore ee dadka Soomaaliyeed
Cilmi-baaris taariikheed iyo mid qadiimiga ah waxay muujinaysaa in Geeska Afrika uu yahay meel aad u horeysay oo dadku ku noolaayeen. Qaar ka mid ah raadadka ugu da’da weyn ee bini’aadamka ayaa laga helay Itoobiya iyo Soomaaliya. xagee ayey ka imadeen ayaa la dhihi karaa?
Dadka Soomaaliyeed waxaa la rumeysan yahay inay ka mid yihiin bulshooyinka Cushitic (Af-Cushitic) ku hadla. Qowmiyaddan ayaa muddo dheer ku noolayd Geeska Afrika, waxayna ahaayeen beeraley, xoolo-dhaqato, iyo kalluumaysato.
Qiyaastii 4,000 ilaa 6,000 sano ka hor, dadkani waxay bilaabeen inay si tartiib ah u horumariyaan nolol ku dhisan:
- Xoolo dhaqasho (geel, lo’, ari)
- U guuritaan xilliyeed (nomadic life)
- Ganacsi yar-yar oo u dhexeeya xeebaha iyo gudaha
2. Ilbaxnimadii hore iyo xiriirka Masar iyo Carabta
Taariikhda hore ee Soomaaliya waxaa lagu xusay qoraallo ka yimid Masaaridii hore. Waxaa la rumeysan yahay in dhulka Soomaaliyeed loo yaqaanay “Punt Land” ama “Dhulkii Udugga”, sababtoo ah wuxuu caan ku ahaa:
- Fooxa (frankincense)
- Beeyada (myrrh)
- Xoolaha iyo dahabka
Masaaridii hore waxay safarro u diri jireen dhulkaas si ay u helaan waxyaabahaas qaaliga ah.
Sidoo kale, xeebaha Soomaaliya waxay xiriir ganacsi la lahaayeen:
- Carabta
- Hindiya
- Faaris (Iran)
Ganacsigani wuxuu horseeday in dadka Soomaaliyeed ay si tartiib ah u helaan saameyn dhaqameed iyo diimeed oo dibadda ka timid.
3. Imaanshaha Islaamka (qarnigii 7aad)
Mid ka mid ah dhacdooyinka ugu muhiimsan ee taariikhda Soomaaliyeed waa imaatinka Islaamka. Islaamku wuxuu yimid Geeska Afrika xilligii Nebi Muxamed (NNKH), markii Muslimiinta qaar ay u hijroodeen dhulka Abyssinia (Itoobiya maanta).
Tani waxay keentay:
- In Islaamku si nabad ah ugu faafo xeebaha Soomaaliya
- In ganacsatada Carabta ay si joogto ah u yimaadaan Muqdisho, Zeila, iyo Berbera
- In dadka Soomaaliyeed si tartiib ah u qaataan diinta Islaamka
Qarnigii 10aad ilaa 15aad, Islaamku wuxuu noqday diinta ugu weyn ee dadka Soomaaliyeed.
4. Boqortooyooyinkii iyo dawladihii hore
Dadka Soomaaliyeed waxay lahaayeen boqortooyooyin iyo dawladihii hore ee muhiimka ahaa, gaar ahaan:
a) Boqortooyadii Ajuran (Ajuuraan Empire)
Boqortooyadan waxay ahayd mid ka mid ah kuwii ugu xoogga badnaa ee Geeska Afrika (qarnigii 13aad–17aad).
Waxay caan ku ahayd:
- Maareynta biyaha (ceelal iyo webiyo)
- Ciidan xoog leh
- Ganacsi caalami ah
Waxay xukuntay qaybo badan oo Soomaaliya ah.
b) Sultanate of Adal (Dawladdii Cadal)
Boqortooyadan waxay ka jirtay waqooyiga Soomaaliya iyo Itoobiya. Waxay caan ku ahayd dagaalladii ay la gashay Boqortooyadii Itoobiya (qarnigii 16aad).
Hoggaamiyihii ugu caansanaa wuxuu ahaa Axmed Gurey, oo ahaa halyey Islaami ah.
c) Sultanate of Ifat
Waxay ahayd boqortooyo Islaami ah oo ka horreysay Cadal, waxayna door weyn ka qaadatay fidinta Islaamka iyo ganacsiga gobolka.
5. Xilligii gumeysiga (1800s–1960)
Qarnigii 19aad iyo 20aad, Yurub ayaa bilowday gumeysi Geeska Afrika.
Soomaaliya waxaa loo qaybiyay saddex qaybood:
- British Somaliland (Waqooyi)
- Italian Somaliland (Koonfur)
- French Somaliland (Djibouti)
Gumeysigu wuxuu keenay:
- Isbeddel siyaasadeed
- Dhisidda magaalooyin cusub
- Khasaaro iyo iska caabin
Dadka Soomaaliyeed waxay bilaabeen halgan xooggan oo ka dhan ah gumeysiga, gaar ahaan:
- Daraawiishta uu hoggaaminayay Sayid Maxamed Cabdulle Xasan
- Ururradii siyaasadeed ee 1940s iyo 1950s
6. Xornimadii Soomaaliya (1960)
Soomaaliya waxay xorriyad qaadatay 1-da Luulyo 1960, markii labada gobol (Waqooyi iyo Koonfur) ay midoobeen.
Tani waxay ahayd dhacdo weyn oo taariikhi ah:
- Soomaaliya waxay noqotay dal madax-bannaan
- Waxaa la sameeyay dowlad qaran
7. Xilligii dowladihii hore iyo dagaalladii sokeeye
1969, waxaa dhacay afgambi milatari oo uu hoggaaminayay Siyaad Barre. Dowladdii militariga ahayd waxay:
- Hirgelisay isbeddel waxbarasho
- Dhistay ciidan xoog leh
- Laakiin sidoo kale waxay keentay xukun adag
Sanadkii 1991, dowladdii ayaa burburtay, waxaana bilowday dagaal sokeeye oo saameeyay dalka oo dhan.
8. Soomaaliya casriga ah
Maanta Soomaaliya waxay ku jirtaa dib u dhis:
- Dowlad federaal ah ayaa jirta
- Magaalooyin badan ayaa soo kabanaya
- Ganacsigu wuu sii kobcayaa
Inkasta oo caqabado jiraan, dadka Soomaaliyeed waxay weli ku caan yihiin:
- Adkaysi
- Ganacsi
- Dhaqan iyo af mideysan
9. Dhaqanka iyo midnimada Soomaalida
Dadka Soomaaliyeed waxay leeyihiin dhaqan hodan ah:
- Gabayada iyo suugaanta
- Xeer dhaqameed (xeer Soomaali)
- Cunto dhaqameed
- Xoolo-dhaqasho
Af-Soomaaligu waa mid ka mid ah astaamaha ugu muhiimsan ee mideeya dadka.
Gunaanad
Taariikhda dadka Soomaaliyeed waa mid dheer oo isku dhafan, oo ka bilaabanta ilbaxnimooyin hore ilaa dowladihii Islaamiga ahaa, gumeysi, iyo xornimo. Inkastoo ay jiraan caqabado taariikhi ah, haddana Soomaalidu waxay weli yihiin ummad leh aqoonsi adag, dhaqan qani ah, iyo mustaqbal la dhisi karo.