Hordhac
Taariikhda Soomaaliya waa mid aad u qoto dheer oo soo bilaabata kumannaan sano ka hor. Soomaaliya waxay ahayd meel muhiim ah oo ay ku kulmaan ganacsato, dhaqammo kala duwan, iyo ilbaxnimooyin hore. Dhulka Soomaaliyeed wuxuu caan ku ahaa ganacsiga, badda dheer ee ku wareegsan, iyo dadka reer guuraaga ah ee leh dhaqan adag.
Maqaalkan waxaan ku eegi doonaa taariikhda Soomaaliyeed ee hore, sida ay u noolaayeen dadka, dhaqankooda, diintooda, iyo xiriirkii ay la lahaayeen dunida kale.
Ilbaxnimadii Hore
Soomaaliya hore waxay ahayd qayb ka mid ah dhulkii loo yaqaanay “Bari Afrika” oo ay ka jireen ilbaxnimooyin hore. Dadka Soomaaliyeed waxay ku noolaayeen:
- Xoolo-dhaqasho (geel, lo’, ari)
- Kalluumeysi xeebaha
- Ganacsi badeed
Xeebaha Soomaaliya waxay ahaayeen marin muhiim ah oo isku xira Afrika, Carabta, iyo Aasiya. Taas ayaa keentay in Soomaaliya ay noqoto meel ganacsi oo muhiim ah.
Ganacsigii Hore
Qarniyo badan ka hor, ganacsatada Soomaaliyeed waxay xiriir la lahaayeen:
- Masar hore
- Carabta
- Hindiya
- Faaris (Iran)
Waxyaabaha laga ganacsan jiray waxaa ka mid ahaa:
- Foox (frankincense)
- Malmal (myrrh)
- Xoolaha
- Maqaarka xoolaha
- Uunsi iyo dhir udgoon
Fooxa iyo malmalku waxay ahaayeen alaab aad qaali u ah oo laga isticmaali jiray macbadyada iyo boqortooyooyinka dunida.
Diinta iyo Dhaqanka Hore
Ka hor Islaamka, dadka Soomaaliyeed waxay lahaayeen caqiidooyin kala duwan oo ku saleysan:
- dabiicadda
- ruuxyada
- iyo dhaqanka qabiilka
Markii Islaamku soo gaaray Soomaaliya qarnigii 7aad, dadka Soomaaliyeed si degdeg ah ayay u qaateen diinta Islaamka. Tani waxay sababtay in:
- afka Carabiga saameyn yeesho
- waxbarashada diinta ay faafto
- iyo xiriirka Carabta uu sii xoogeysto
Magaalooyinkii Hore
Soomaaliya waxay lahayd magaalooyin iyo dekedo muhiim ah sida:
- Zeila (Saylac)
- Mogadishu (Muqdisho)
- Barawa (Baraawe)
- Merca (Marka)
Magaalooyinkan waxay ahaayeen xarumo ganacsi iyo diimeed. Ganacsato ka kala yimid dunida oo dhan ayaa iman jiray.
Muqdisho gaar ahaan waxay noqotay magaalo aad u horumarsan oo caan ku ahayd:
- ganacsi
- farshaxan
- iyo aqoon
Boqortooyooyinkii Hore
Taariikhda Soomaaliyeed waxaa sidoo kale ka mid ahaa boqortooyooyin iyo maamullo kala duwan. Inkastoo aan si buuxda loo diiwaan gelin dhammaantood, haddana waxaa jiray:
- maamullo magaalooyin ku saleysan
- hogaamiyeyaal diimeed
- iyo nidaamyo qabiil
Dadka Soomaaliyeed waxay ahaayeen kuwo ku tiirsan:
- xeer (dhaqan sharci)
- heshiisyo qabiil
- iyo hoggaan wada tashi ah
Xiriirka Dunida Kale
Soomaaliya hore waxay xiriir dhow la lahayd dunida Carabta. Ganacsatada Soomaaliyeed waxay tageen:
- Yemen
- Oman
- Saudi Arabia
Sidoo kale, Carabta iyo Aasiya waxay yimaadeen xeebaha Soomaaliya si ay uga ganacsadaan.
Xiriirkan wuxuu keenay:
- faafitaanka Islaamka
- is-dhexgal dhaqan
- iyo horumar ganacsi
Noloshii Dadka Soomaaliyeed
Dadka Soomaaliyeed waxay ku noolaayeen nolol ku saleysan:
- xoolo-raacnimo
- reer guuraa
- iyo beero yar yar meelaha qaar
Geelku wuxuu ahaa xayawaanka ugu muhiimsan, waxaana loo tixgelin jiray:
- maal
- cunto
- iyo gaadiid
Dadka reer miyiga ah waxay lahaayeen:
- gabayo
- sheekooyin
- iyo suugaan hodan ah
Suugaanta iyo Afka
Af-Soomaaligu wuxuu ahaa af hodan ah oo leh suugaan qoto dheer. Inkastoo aan qoraal badan la isticmaalin waqtigaas, haddana:
- gabayada
- heesaha
- iyo maahmaahyada
waxay ahaayeen habka ugu weyn ee lagu gudbiyo taariikhda iyo aqoonta.
Gabagabo
Taariikhda Soomaaliyeed ee hore waa mid hodan ah oo muujinaysa in Soomaaliya ay ahayd dhul muhiim ah oo leh ilbaxnimo, ganacsi, diin, iyo dhaqan qoto dheer. Inkastoo qayb badan oo taariikhdaas ka mid ah aan si buuxda loo diiwaan gelin, haddana raadkeedu weli wuu muuqdaa maanta.
Fahamka taariikhdaas wuxuu naga caawinayaa inaan si fiican u fahanno:
- halka aan ka nimid
- dhaqankeena
- iyo sida aan u horumarin karno mustaqbalka
Soomaaliya waxay leedahay taariikh mudan in la xuso oo la ilaaliyo jiilasha soo socda.