Hordhac
Taariikhda Soomaaliya waxay aad ugu dhisan tahay halgan dheer oo ay sameeyeen geesiyaal Soomaaliyeed oo difaacay dalka, diinta, iyo madaxbannaanida shacabka. Halgankaas wuxuu ka soo bilowday xilligii gumeysiga ilaa xornimadii 1960, wuxuuna sii socday marxalado kala duwan oo siyaasadeed iyo dagaallo sokeeye.
Halgamayaashii Soomaaliyeed waxay ahaayeen dad ku dhiirraday inay la dagaallamaan cadaalad-darro, gumeysi shisheeye, iyo kala qaybsanaan gudaha ah. Waxay door weyn ka qaateen in Soomaaliya ay hesho magac, sharaf, iyo dowladnimo.
Bilowgii Halganka Gumeysiga
Qarnigii 19aad iyo bilowgii 20aad, Soomaaliya waxay wajahday gumeysi ka yimid:
- Ingiriiska (Waqooyi)
- Talyaaniga (Koonfur)
- Faransiiska (Jabuuti)
Dadka Soomaaliyeed waxay bilaabeen inay ka horyimaadaan gumeysigaas. Halgankii ugu horreeyay wuxuu ka bilowday:
- gobollada waqooyi
- miyiga iyo reer guuraaga
- iyo culimada diinta
Dhaqdhaqaaqii Daraawiishta
Mid ka mid ah halgammada ugu caansan wuxuu ahaa Dhaqdhaqaaqii Daraawiishta oo uu hoggaaminayay Sayid Maxamed Cabdulle Xasan.
Dhaqdhaqaaqan wuxuu ahaa:
- iska caabin gumeysi
- mid diini iyo militari isku dhafan
- iyo dadaal lagu doonayay midnimo Soomaaliyeed
Daraawiishtu waxay dagaal la galeen ciidamada Ingiriiska iyo Itoobiya muddo ka badan 20 sano. Waxay dhiseen saldhigyo muhiim ah sida Taleex, waxayna noqdeen astaan halgan Soomaaliyeed.
Halgankii Siyaasadeed ee Xornimada
Qarnigii 20aad bartankiisa, halganka Soomaaliyeed wuxuu u wareegay siyaasad iyo wacyigelin. Waxaa soo baxay ururro iyo xisbiyaal u halgamayay madaxbannaani.
Mid ka mid ah ururrada ugu muhiimsan wuxuu ahaa SYL (Somali Youth League), oo ay ku jireen dhallinyaro Soomaaliyeed oo doonayay in dalka xoroobo.
Halgamayaashan waxay:
- abaabuleen dibadbaxyo
- sameeyeen wacyigelin
- iyo ka qayb qaateen doorashooyin siyaasadeed
Xornimadii Soomaaliya (1960)
1-da Luulyo 1960, Soomaaliya waxay heshay madaxbannaani. Tani waxay ahayd guul weyn oo ka dhalatay halgan dheer oo ay soo galeen dad badan.
Halgamayaashii Soomaaliyeed waxay noqdeen:
- siyaasiyiin
- madax dowladeed
- iyo hoggaamiyeyaal qaran
Halgankii Qabyaaladda iyo Midnimada
Kadib xornimada, halgan cusub ayaa soo baxay—halganka midnimada iyo ka hortagga qabyaaladda.
Dadka Soomaaliyeed waxay isku dayeen inay dhisaan dowlad mideysan, laakiin waxaa jiray:
- kala aragti duwanaan
- tartan siyaasadeed
- iyo dhibaatooyin dhaqaale
Halgamayaal badan ayaa ku dadaalay in dalka uu sii ahaado mid mideysan.
Halgamayaal Casri ah
Kadib 1991 markii dowladdii dhexe burburtay, Soomaaliya waxay gashay marxalad adag. Halganka markan wuxuu noqday:
- nabad raadin
- dib u dhis dowladeed
- iyo la dagaallanka kooxo hubeysan
Waxaa soo baxay dad badan oo halgan ugu jira nabadda iyo dib u heshiisiinta.
Doorka Haweenka Soomaaliyeed
Haweenka Soomaaliyeed waxay sidoo kale ahaayeen halgamayaal muhiim ah. Waxay ka qayb qaateen:
- taageerada qoysaska
- wacyigelinta bulshada
- iyo dib u dhiska dalka
Waxay door weyn ka qaateen in bulshada ay sii jirto xitaa xilliyada adag.
Gabagabo
Taariikhda halgamaayasha Soomaaliyeed waa mid hodan ah oo muujinaysa adkaysi, geesinimo, iyo jacayl waddan. Laga soo bilaabo halgankii Daraawiishta ilaa halganka casriga ah ee nabadda, dadka Soomaaliyeed waxay mar walba ahaayeen kuwo u taagan difaaca dalkooda.
Halgamayaashu waxay dhaxal uga tageen jiilasha dambe:
- xorriyad
- aqoonsi qaran
- iyo rajo mustaqbal
Fahamka taariikhdan waa muhiim si loo ilaaliyo midnimada iyo horumarka Soomaaliya.